Ashâb-ı Kehf kıssasını anlama yolculuğumuzu devam ettiriyoruz. Bu haftaki dersimizde Muhammed Emin Yıldırım hocamız, “Mağaradan Çarşıya: Temiz ve Helâl Hayat” serlevhasının altında Kehf sûresinin 18. âyetinden 21.âyetine kadar 4 âyet çerçevesinde çok önemli konulara değindi. Özellikle “ezkâ” kavramının üzerinde duran hocamız, Ashâb-ı Kehf’in gençlerinin nasıl tertemiz bir hayat yaşadıklarını ve bu hayatlarının bugünün dünyasında bizlere ne gibi mesajlar verdiğini mühim vurgu ve derslerle anlattı. Haftaya inşallah Ashâb-ı Kehf ile alakalı son dersimizi yapacağız.
Dersten Cümleler
Ashâb-ı Kehf ile alakalı derslerimiz devam ediyor. İnşallah bugün altıncı dersimizi yapacağız, haftaya yedinci dersimizi yapacağız.
Bu dersimizde 18. âyetten 21. âyete kadar 4 âyet ekseninde Ashâb-ı Kehf’in mücadelesini anlamaya çalışacağız.
9. âyetten-17. âyete kadar 9 sahne:
1. Kıssanın açılış sahnesi (Kehf 18/9)
2. Kaçış ve sığınış sahnesi (Kehf 18/10)
3. Uykuya dalış ve zamanın duruşu sahnesi (Kehf 18/11)
4. Uyanış ve yüzleşme sahnesi (Kehf 18/12)
5. Kıssanın takdimi ve gençlerin tanıtımı sahnesi (Kehf 18/13)
6. Kıyam ve hakikati haykırış sahnesi (Kehf 18/14)
7. İnançların sorgulanışı ve tevhidin ilanı sahnesi (Kehf 18/15)
8. Mağaraya sığınış ve ilahî rahmete yöneliş sahnesi (Kehf 18/16)
9. Mağaranın ve güneşin hareketinin tasviri sahnesi (Kehf 18/17)
18. âyetten 21. âyete kadar 4 âyette 11 sahne:
10. Mağaradaki gençlerin uyku hâlinin tasviri sahnesi (Kehf 18/18)
11. Gençlerin korunması ve mağara girişindeki köpeğin tasviri sahnesi (Kehf 18/18)
12. Mağaraya bakan kişinin korkuya kapılması sahnesi (Kehf 18/18)
13. Uykudan uyandırılış ve birbirlerini sorgulayış sahnesi (Kehf 18/19)
14. Mağarada kalış süresine ilişkin tahmin ve belirsizlik sahnesi (Kehf 18/19)
15. Şehre yiyecek temini için bir kişinin gönderilmesi sahnesi (Kehf 18/19)
16. Gizlilik ve tedbir konusunda uyarı sahnesi (Kehf 18/19)
17. Yakalanma tehlikesi ve inançlarından döndürülme korkusu sahnesi (Kehf 18/20)
18. Ashâb-ı Kehf’in insanlara fark ettirilmesi ve ilâhî vaadin gerçekleşmesinin ortaya çıkması sahnesi (Kehf 18/21)
19. Gençlerin durumu hakkında insanların tartışması ve üzerlerine bina yapılmasının önerilmesi sahnesi (Kehf 18/21)
20. Yetki sahibi olanların mescit yapma kararını açıklaması sahnesi (Kehf 18/21)
وَتَرَى الشَّمْسَ اِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَم۪ينِ وَاِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ ف۪ي فَجْوَةٍ مِنْهُۜ ذٰلِكَ مِنْ اٰيَاتِ اللّٰهِۜ مَنْ يَهْدِ اللّٰهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِۚ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا۟
“(Mağaraya sığındılar. Orada baksan) güneşin, doğduğu zaman mağaralarının sağına vurduğunu; batarken de onlara dokunmadan sol taraftan geçip gittiğini görürsün. Onlar ise mağaranın ortasındalar. İşte bu, Allah’ın âyetlerindendir. Allah kime hidayet ederse işte o doğruyu bulmuştur; kimi de hidayetten mahrum ederse artık onu doğruya yöneltecek bir rehber bulamazsın.” (Kehf 18/17)
Onlar bir mağaraya sığınırlar; Allah (cc) güneş ile onlar arasında öyle bir bağ kurar ki:
– Ne güneşin altında kalır yanarlar.
– Ne güneşten mahrum olup donarlar.
– Ne güneşsiz kalıp kemik yoğunluğunda azalma olup uzun süreli D vitamini eksikliğinden dolayı kemik sağlığını olumsuz etkilenme yaşarlar.
وَتَحْسَبُهُمْ اَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌۗ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَم۪ينِ وَذَاتَ الشِّمَالِۗ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَص۪يدِۜ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا
“Kendileri uykuda oldukları halde sen onları uyanık sanırdın. Onları sağa sola çevirirdik. Köpekleri de mağaranın girişinde ön ayaklarını uzatmış yatmakta idi. Eğer onların durumlarına muttali olsa idin dönüp onlardan kaçardın ve gördüklerin yüzünden için korku ile dolardı.” (Kehf 18/18)
Zemahşerî bu durumu şöyle izah eder: “Söylendiğine göre uyurlarken gözleri açık haldeymiş; onları gören kişinin uyanık olduklarını sanmasının sebebi de buymuş. Uyku esnasında çok fazla sağa sola döndükleri için görenlerin onları uyanık sandığı da söylenmiştir.”
Dikkat edilirse Ashâb-ı Kehf kıssasının tamamında hiç “nevm/uyku” ifadesi kullanılmadı. Bu âyette “rukûd”kullanıldı.Merkad’da bu kökten gelir. Merkad, “rukud” un ism-i mekânı, yani uyku yeri, yatma yeri anlamındadır.
قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا
“Vay başımıza gelenlere! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?” (Yâsîn 36/52)
“Kendileri uykuda oldukları halde sen onları uyanık sanırdın.”
Bu âyetin üzerinde durulması gerekenler:
İnsan bazen hareketsiz yatan birini görürse öldü sanır; Ashab-ı Kehf böyle değil…
Gözleri kapalı olsa uyur sanır Ashâb-ı Kehf böyle değil…
Gözleri açık birini görürse bayıldığını veya öldüğünü sanır; Ashab-ı Kehf böyle de değil…
İnsan bazen uyuyan birini görürse derin uykuda olduğunu düşünür; Ashâb-ı Kehf’i gören ise onları uyanık sanır…
وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَص۪يدِۜ / Köpekleri de mağaranın girişinde ön ayaklarını uzatmış yatmakta idi.
Köpeğin adı neydi?
Bununla ilgili farklı görüşler söylenmiştir:
Ali b. Ebî Tâlib (kerremallahü veche): “Zebâr”
İbn Abbas (r.anhumâ) ve Abdullah b. Kesîr: “Kıtmîr”
Evzâî: “Tenûh (veya Tenevvüh تنوه)”
Şu’ayb el-Cübbâî: “Humrân.”
Süddî: “Tûr.”
Abdullah b. Selâm (ra): “Basît.”
Ka‘b el-Ahbâr: “Sahbâ.”
Vehb b. Münebbih: “Takî”
(es-Saʿlebî, el-Keşfü ve’l-beyân, 17/66-68).
Bu şekilde yatmanın köpeğe faydası nelerdir?
1. Çabuk ayağa kalkabilme
2. Rahat dinlenme
3. Serinleme
“Sâlih kimselerle oturup kalkmak ve onlara komşu/yakın olmak, cinsleri farklı olsa bile büyük bir kazançtır (ganimettir). Görmez misin, Allah Sübhânehû Ashâb-ı Kehf’in köpeğini, onlara olan yakınlığından dolayı onlarla birlikte nasıl zikretmiştir!” (el-Âlûsî, Rûhu’l-meʿânî, 8/246).
Mevlana Câmî’ye yada Şeyh Rıza Talabânî’ye nispet edilen beyit:
یَا رَسُولَ الله چِه بَاشَد چُون سَگِ اَصْحَابِ کَهْف
دَاخِلِ جَنَّت شَوَم دَر زُمْرَهِ اَصْحَابِ تُو
اُو رَوَد دَر جَنَّت وَ مَن دَر جَهَنَّم کَی رَوَاست
اُو سَگِ اَصْحَابِ کَهْف وَ مَن سَگِ اَصْحَابِ تُو
“Yâ Resûlallah! Çi bâşed çün seg-i Ashab-ı Kehf?
Dâhil-i cennet şevem der zümre-i ashab-ı tû,
Ü reved der cennetu men der cehennem, key revâst?
Ü seg-i Ashab-ı Kehf u men seg-i ashab-ı tû”
Tercümesi:
“Yâ Resûlallah! Ne olurdu, Ashâb-ı Kehf’in köpeği gibi ben de senin ashâbının zümresine dâhil olup cennete girseydim?
O (Ashâb-ı Kehf’in köpeği) cennete gidecek de ben cehenneme gideceğim; bu reva mıdır?
O, Ashâb-ı Kehf’in köpeğidir; ben ise senin ashâbının köpeğiyim!”
لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا
Eğer onların durumlarına muttali olsa idin dönüp onlardan kaçardın ve gördüklerin yüzünden için korku ile dolardı.” (Kehf 18/18)
Zemahşerî’ye göre bu korkunun sebebi, Allah’ın onlara vermiş olduğu heybettir. (ez-Zemahşerî, el-Keşşâf, 4/26).
وَكَذٰلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَٓاءَلُوا بَيْنَهُمْۜ قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْۜ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍۜ قَالُوا رَبُّكُمْ اَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُٓوا اَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هٰذِه۪ٓ اِلَى الْمَد۪ينَةِ فَلْيَنْظُرْ اَيُّهَٓا اَزْكٰى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ اَحَدًا
“Böylece biz, aralarında birbirlerine sormaları için onları uyandırdık: İçlerinden biri: ‘Ne kadar kaldınız?’ dedi. (Kimi) ‘Bir gün ya da günün bir parçası kadar kaldık!’ dediler; (içlerinden birileri ise) şöyle dediler: ‘Rabbiniz, kaldığınız müddeti daha iyi bilir. Şimdi siz, içinizden birini şu gümüş paranızla şehre gönderin de, baksın, (şehrin) hangi yiyeceği daha temiz ise size ondan erzak getirsin; ayrıca, nâzik davransın (gizli hareket etsin) ve sakın sizi kimseye sezdirmesin.” (Kehf 18/19)
قَالَ كَمْ لَبِثْتَۜ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍۜ
“Ne kadar kaldın” diye sordu. “Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldım” dedi. (Bakara 2/259)
قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْاَرْضِ عَدَدَ سِن۪ينَ
“Allah, ‘Yeryüzünde kaç yıl kaldınız?’ diye sorar.” (Mü’minûn 23/112)
قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْـَٔلِ الْعَٓادّ۪ينَ
“Bir gün veya günün bir bölümü kadar kaldık; işte, saymakla görevli olanlara sor” derler.” (Mü’minûn 23/113)
قَالَ اِنْ لَبِثْتُمْ اِلَّا قَل۪يلًا لَوْ اَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
“Allah, şöyle der: “Çok az bir zaman kaldınız. Keşke bunu (daha önce) bilmiş olsaydınız.” (Mü’minûn 23/114)
يُدَبِّرُ الْاَمْرَ مِنَ السَّمَٓاءِ اِلَى الْاَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ اِلَيْهِ ف۪ي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُٓ اَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ
“Gökten yere kadar, olan bütün işleri Allah düzenler, sonra, işler sizin hesabınıza göre bin yıl kadar tutan bir gün içinde O’na yükselir.” (Secde 32/5)
Ashâb-ı Kehf’in gençleri:
– 309 sene hiçbir şey yememiş ve içmemiş… İşte burası tam sebepler üstü bir durumdur.
– Bedenleri hiçbir değişime uğramamış; işte burası sebepler üstü bir durumdur.
– Saçları uzamamış, tırnakları uzamamış, kaşları uzamamış yani bedenlerinde hiçbir değişiklik olmamış.
– Yaşları değişmemiş, yaşlanmamışlar, Allah onlar için zamanı durdurmuş; işte burası sebepler üstü bir durumdur.
فَلْيَنْظُرْ اَيُّهَٓا اَزْكٰى طَعَامًا / “Baksın, (şehrin) hangi yiyeceği daha temiz ise size ondan erzak getirsin…”
Bu âyette:
– Helâl olsun demedi
– Tayyip olsun demedi
– Zekâ olsun da demedi.
– Ezka olsun dedi. Yani tertemiz olsun dedi.
Helâl yemeyen helâl davranamaz. Salih amel ile helâl lokma arasında çok ciddi bir irtibat vardır.
Haram nelere sebebiyet verir:
– Önce iç huzurunuzu kaybediyorsunuz.
– Sonra Müslümanca düşünememeye başlıyorsunuz.
– Sonra Müslümanca hassasiyetlerinizi kaybediyorsunuz.
– Sonra amelleriniz de bozulmaya başlıyor.
– En son nokta; inandığınız gibi değil yaşadığınız gibi inanmaya başlıyorsunuz.
Helâl’in iki önemli boyutu vardır:
1- Muhtevanın helâl olması
2- Kazancın helâl olması
İki sınıf var ki bunlara “helâl-tayyip” veya “zekâ” yetmez, onlar Ashab-ı Kehf gibi “ezkâ’yı” kuşanmalılardır…
Kim bu iki sınıf? Ülema ve Ümera/Âlimler-Hocalar ve Yöneticiler-İdareciler
Yani bu iki sınıf:
– Azami zühd
– Azami takva
– Azami velayet
Bu “ezkâ” kelimesini Kur’ân-ı Kerîm, Kehf sûresi 19. âyetten başka 3 yerde daha kullanır:
Bakara 2/232’de boşanma ile alakalı uyarılar yapılırken, o durumda tertemiz davranın diye uyarılır.
Nûr 24/28’de evlere izinle girme meselesi anlatılırken bu ifade kullanılır.
Nûr,24/30’de mümin erkeklerin gözlerini haramdan sakındırma meselesi anlatılırken bu ifade kullanılır.
İslami Hareketin/Mücadelenin Üç Esası
– اَزْكٰى طَعَامًا / Ezka Taâmen / Tertemiz bir hayat
– وَلْيَتَلَطَّفْ / Ve’l-yetelettaf / Latif davranmak, kaba ve kırıcı olmamak
– وَلَا يُشْعِرَنَّ / Ve la yüş’îrenne / Zalimi kışkırtmamak, zulmün artmasına sebep olacak davranışlara girmemek
اِنَّهُمْ اِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ اَوْ يُع۪يدُوكُمْ ف۪ي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُٓوا اِذًا اَبَدًا
“Çünkü onlar eğer sizi ele geçirirlerse ya taşlayarak öldürürler ya da kendi dinlerine döndürürler; işte o zaman ebediyen kurtuluşa eremezsiniz.” (Kehf 18/20)
وَكَذٰلِكَ اَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُٓوا اَنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ وَاَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ ف۪يهَاۚ اِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ اَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًاۜ رَبُّهُمْ اَعْلَمُ بِهِمْۜ قَالَ الَّذ۪ينَ غَلَبُوا عَلٰٓى اَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا
“Böylece biz, (insanları) onların hâlinden haberdar ettik ki, Allah’ın va’dinin hak olduğunu ve kıyametin gerçekleşmesinde de hiçbir şüphe olmadığını bilsinler. Hani onlar (olayın mucizevî tarafını ve asıl hikmetini bırakmışlar da) aralarında onların durumunu tartışıyorlardı. (Bazıları), ‘Onların üstüne bir bina yapın, Rableri onların hâlini daha iyi bilir.’ dediler. Duruma hâkim olanlar ise, ‘Üzerlerine mutlaka bir mescit yapacağız.’ dediler.” (Kehf 18/21)
İki görüş ileri sürülüyor:
1- Anıt yapalım.
“Onların üstüne bir bina yapın!”
2- Mescid yapalım.
“Duruma hâkim olanlar ise, “Üzerlerine mutlaka bir mescit yapacağız” dediler.” (Kehf 18/21)
Ödevimiz: Kehf sûresi 22-26. âyetler
Hidâyet Duası:
اللَّهُمَّ اكْفِنِي بِحَلَالِكَ عَنْ حَرَامِكَ وَأَغْنِنِي بِفَضْلِكَ عَمَّنْ سِوَاكَ
“Allah’ım! Helâlinle beni haramından koru. Lütfunla beni Sen’den başkasına muhtaç etme.” (Tirmizî, “Deavât”, 126; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/438 )