Sîret-i Enbiyâ derslerimizin bu haftaki konusu Hz. Îsâ’ya inanan ve ona talebe olan Havâriler idi. Muhammed Emin Yıldırım hocamız, “Bir Arınma ve Aydınlanma Kıssası: Havâriler” serlevhasının altında “havâri kelimesinin anlamlarını ve mesajlarını, kimliklerini ve hayatlarını, âyetlerde ve hadislerde nasıl anlatıldıklarını ve bugünün dünyasına ne gibi mesajlar verdiklerini” anlattı. Haftaya inşallah Hz. Îsâ’ya indirilen kitap olan İncil ile yolculuğumuz devam edecek.
Dersten Cümleler
Sîret-i Enbiyâ derslerimiz Hz. Îsâ ile devam ediyor. Bugünkü konumuz Hz. Îsâ’ya iman eden Havâriler olacak…
Şimdiye kadar onlarca peygamber işledik, elbette o peygamberlere de az yada çok iman edenler vardı. Ama o iman edenlere özel bir kavram kullanılmadı.
Kur’ân-ı Kerîm’de peygamberlere iman eden topluluklardan en fazla Havâriler ile Sahabîler bu düzeyde anlatılmıştır.
Dersimizin 6 ana konusu:
1- Havâri kelimesinin anlam ve mesajları
2- Havârilerin isim ve konumları
3- Havârilerin en temel özellikleri
4- Âyetlerde Havârilerin nasıl anlatıldıkları
5- Hadislerde Havârilerin nasıl yer aldıkları
6- Havârilerin günümüze vermek istedikleri mesajları
Havâri kelimesinin anlam ve mesajları
İmâm Taberî:
– Elbiselerinin beyazlığından dolayı
– Elbiseleri beyazlatan çamaşırcılar
– Peygamberlerin seçkin dostları
Havarî hakkında âlimlerin görüşleri:
– Dahhak’tan: “Havarî” kelimesi, Nebatî dilinde “yıkayıcı/temizleyici” (gassâl) anlamına gelir; ancak onlar (Nebatîler) “ha” harfini “he” olarak telaffuz ederler.
– Katâde’den: Havarî, hilafete uygun olan kişidir. Başka bir rivayette ise “Havarî, vezirdir” demiştir.
– İbn Uyeyne’den: Havarî, yardımcı (nâsır) demektir. (Bunu Tirmizî ve başkaları rivayet etmiştir). Zübeyr b. Bekkâr’ın, Mesleme b. Abdullah b. Urve yoluyla aktardığı rivayet de bu yöndedir; bu son üç görüş (halef, vezir, yardımcı) birbirine yakın anlamlardadır.
– Zübeyr b. Bekkâr, Muhammed b. Sellâm’dan nakleder: Yûnus b. Habîb’e “Havarî”nin anlamını sordum; “Halis” dedi.
– İbnü’l-Kelbî’den: Havarî, “Dost” (halîl) demektir.[1]
“Havari”, kişinin en yakın (has) adamı ve samimi dostu (sırdaşı) için kullanılan bir isimdir. Kepeksiz, saf una “huvvârâ” denilmesi de bundandır; zira o, unun en saf (öz) kısmıdır.
Havâri kelimesinin 5 anlamını öne çıkarabiliriz:
– Has / Seçkin
– Halis / Samimi
– Halil / Dost
– Halife / Yönetici
– Hakîm / Bilge
Tüm peygamberlerin ortak çağrısı “Lâ ilahe illallah” idi… Lâ ilahe; arınma, İlallah aydınlanmadır…Aydınlanmanın olabilmesi için önce arınmanın olması lazımdı.
Havârilerin isim ve konumları
Kurtubî’nin aktardığı rivayete göre göre Havârîler, Hz. Îsâ’nın ashabıdır. Onlar 12 kişi idiler.[2]
Havârilerin isimleri
1. Şemun (Petrus)
2. Kardeşi Andreas
3. Zebedi oğlu Yakûb
4. Kardeşi Yuhanna
5. Vergi memuru Matta
6. Toma
7. Filipus
8. Bartolomeus
9. Halfin oğlu Yakûb
10. Lebbaeus (Taday)
11. Kanuni Şemun
12. Yahuda İskariyot [3]
Havârilerin Özellikleri
1. Havâriler, farklı meslek gruplarından inanmış insanlardı.
2. Havâriler, Hz. Îsâ zamanında çok fazla bedel ödemiş insanlardı.
3. Havâriler, Hz. Îsâ’dan sonra ellerinden geldiğince dinlerini tebliğ etmek için gayret eden insanlardı.
4. Havâriler, Hz. Îsâ’dan sonra daha fazla bedel ödemiş ve çoğu şehadet şerbetini içmiş insanlardı.
5. Havâriler, çok özel bir konum elde etmelerine rağmen imtihanları bitmeyen insanlardı.
Havârilerin en temel özellikleri
1. Tezkiye
2. Tevhid
3. Teslimiyet
4. Tefekkür
5. Teşehhüd
6. Takvâ
7. Tâzim
8. Tahkik
9. Tevbe
10. Tevekkül
Âyetlerde Havârilerin nasıl anlatıldıkları
İbn Hazmİnciller’deki bu ifadeleri esas alarak şu hükme varır: “Hıristiyanların havâri dediği bu kimseler havâri olmak şöyle dursun mümin bile değildir; onlar yalancılardır, çünkü Hz. Îsâ’ya ulûhiyyet nisbet etmişlerdir.” (el-Faṣl, II, 26, 38-39).
Üç grup âyet ve üç temel konu
– Âl-i İmrân 3/52, 53, 54: Havârilerin Teslimiyet ve Şahitliği
– Mâide 5/111-115: Havârilerin İmtihanı ve Tâzimleri
– Saf 61/14: Havârilerin Örnekliği ve Mesajları
فَلَمَّٓا اَحَسَّ ع۪يسٰى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ اَنْصَار۪ٓي اِلَى اللّٰهِۜ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ اَنْصَارُ اللّٰهِۚ اٰمَنَّا بِاللّٰهِۚ وَاشْهَدْ بِاَنَّا مُسْلِمُونَ
“Îsâ, onlardaki inkârcılığı sezince/hissedince: ‘Allah yolunda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?’ dedi. Havârîler: ‘Biz, Allah yolunun yardımcılarıyız; Allah’a inandık, şahit ol ki bizler müslümanlarız’ cevabını verdiler.” (Âl-i İmrân 3/52)
“Allah giden yolda veya Allah yolunda bana kim ensar/yardımcı olacak?”
Ensar olmak davaya sahip çıkmaktır.
Ensar olmak, beklentisiz bir şekilde bu dava için fedakârlık yapmaktır.
Ensar olmak, hak davanın karşısında olan kim varsa onun karşısında yanında kim varsa onun yanında yer almaktır.
“Havârîler: Biz, Allah yolunun ensarıyız/yardımcılarıyız.” dediler.
Sonra Havâriler ne dediler:
“Allah’a inandık, şahit ol ki bizler müslümanlarız.”
رَبَّنَٓا اٰمَنَّا بِمَٓا اَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِد۪ينَ
“(Havârîler:) ‘Ey Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber’e uyduk. Şimdi bizi şahitlerden yaz!’ dediler.” (Âl-i İmrân 3/53)
وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللّٰهُۜ وَاللّٰهُ خَيْرُ الْمَاكِر۪ينَ۟
“Onlar tuzak kurdular. Allah da tuzak kurdu. Allah, tuzak kuranların en hayırlısıdır.” (Âl-i İmrân 3/54)
وَاِذْ اَوْحَيْتُ اِلَى الْحَوَارِيّ۪نَ اَنْ اٰمِنُوا ب۪ي وَبِرَسُول۪يۚ قَالُٓوا اٰمَنَّا وَاشْهَدْ بِاَنَّنَا مُسْلِمُونَ
“Hani bir de, ‘Bana ve Peygamberime iman edin’ diye Havârilere ilham etmiştim. Onlar da ‘İman ettik. Bizim müslüman olduğumuza sen de şahit ol!’ demişlerdi.” (Mâide 5/111)
اِذْ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ يَا ع۪يسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَط۪يعُ رَبُّكَ اَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنَا مَٓائِدَةً مِنَ السَّمَٓاءِۜ قَالَ اتَّقُوا اللّٰهَ اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ
“Havâriler ‘Ey Meryem oğlu Îsâ! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?’ diye sormuşlardı. O şöyle cevap verdi: “Eğer iman etmiş kimseler iseniz Allah’a saygılı olun.” (Mâide 5/112)
قَالُوا نُر۪يدُ اَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا وَنَعْلَمَ اَنْ قَدْ صَدَقْتَنَا وَنَكُونَ عَلَيْهَا مِنَ الشَّاهِد۪ينَ
“Onlar ‘Ondan yiyelim, kalplerimiz mutmain olsun, bize doğru söylediğini (kesin olarak) tasdik edelim ve ona (gözleriyle görmüş) şahitler olalım istiyoruz!’ demişlerdi.” (Mâide 5/113)
قَالَ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ اللّٰهُمَّ رَبَّنَٓا اَنْزِلْ عَلَيْنَا مَٓائِدَةً مِنَ السَّمَٓاءِ تَكُونُ لَنَا ع۪يدًا لِاَوَّلِنَا وَاٰخِرِنَا وَاٰيَةً مِنْكَۚ وَارْزُقْنَا وَاَنْتَ خَيْرُ الرَّازِق۪ينَ
“Meryem oğlu Îsâ, ‘Ey Allah’ım! Ey Rabbimiz! Bize gökten bir sofra indir ki; önce gelenlerimize (zamanımızdaki dindaşlarımıza) ve sonradan geleceklerimize bir bayram ve senden (gelen) bir mûcize olsun. Bizi rızıklandır. Sen rızıklandıranların en hayırlısısın!’ dedi.” (Mâide 5/114)
قَالَ اللّٰهُ اِنّ۪ي مُنَزِّلُهَا عَلَيْكُمْۚ فَمَنْ يَكْفُرْ بَعْدُ مِنْكُمْ فَاِنّ۪ٓي اُعَذِّبُهُ عَذَابًا لَٓا اُعَذِّبُهُٓ اَحَدًا مِنَ الْعَالَم۪ينَ۟
“Allah, ‘Ben onu size indireceğim; bundan sonra içinizden kim inkâr ederse, dünyalarda kimseye azap etmeyeceğim şekilde ona azap edeceğim!’ dedi.” (Mâide 5/115)
يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا كُونُٓوا اَنْصَارَ اللّٰهِ كَمَا قَالَ ع۪يسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيّ۪نَ مَنْ اَنْصَار۪ٓي اِلَى اللّٰهِۜ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ اَنْصَارُ اللّٰهِ فَاٰمَنَتْ طَٓائِفَةٌ مِنْ بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ وَكَفَرَتْ طَٓائِفَةٌۚ فَاَيَّدْنَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا عَلٰى عَدُوِّهِمْ فَاَصْبَحُوا ظَاهِر۪ينَ
“Ey iman edenler! Allah’ın yardımcıları olun. Nitekim Meryem oğlu Îsâ da Havârilerine, ‘Allah’a giden yolda bana yardımcı olacaklar kimlerdir?’ diye sorduğunda Havâriler, ‘Allah’ın yardımcıları biziz’ demişlerdi. Sonra İsrâiloğulları’ndan bir kısmı iman etmiş, diğer bir kısmı da inkâr etmişti. Biz inananları düşmanlarına karşı destekledik, böylece üstün geldiler.” (Saf 61/14)
Hadislerde Havârilerin Nasıl Yer Aldıkları
Câbir b. Abdullah’tan (ra) şöyle aktarılır: “Hendek Savaşı gününde Peygamber (sas) halkı (düşman hakkında bilgi toplamak için) çağırdı. Zübeyr hemen öne çıktı. Sonra tekrar çağırdı, Zübeyr yine öne çıktı. Sonra tekrar çağırdı, Zübeyr yine öne çıktı. Bunun üzerine Efendimiz (sas) şöyle buyurdu: ‘Şüphesiz her peygamberin bir havârisi vardır. Benim havârim de Zübeyr’dir.”[4]
Abdullah b. Mes’ûd’dan (ra) nakledildiğine göre Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur: “Benden önce Allah’ın herhangi bir ümmete gönderdiği her peygamberin, kendi ümmeti içinde sünnetine sarılan ve emrine uyan Havârileri ve arkadaşları (ashâbı) vardı.
Sonra, onların ardından öyle bir nesil (kötü halefler) geldi ki; yapmadıkları şeyleri söylerler ve kendilerine emredilmeyen şeyleri yaparlar.
İşte kim bunlara karşı eliyle mücahede ederse o mümindir. Kim onlara karşı diliyle mücahede ederse o da mümindir. Kim onlara karşı kalbiyle mücahede ederse o da mümindir. Amma bunun ötesinde imandan bir hardal danesi de yoktur.”[5]
Havârilerin Günümüze Vermek İstedikleri Mesajları
1- Arınmadan ve aydınlanmadan Havâri olma imkân ve ihtimali yoktur.
2- Hak davetini sessizliğe mahkûm eden, Havârî olma nimetinden mahrum kalır.
3- Yürüdüğün yol salihlerin ve sâdıkların yolu değilse Havârîlik bir iddiadan öteye geçmez.
4- Şahit olmak ve şahitlerle beraber yürümek, Havâri olmanın en önemli şartıdır.
5- Yol uzadıkça imtihanlar artar; sadâkati tam anlamı ile kuşanamayan Havâri olamaz.
6- Havâri olmak çok zor, Havâri kalmak daha zor, Havâri ölmek ise daha daha zordur.
Haftaya konumuz: Hz. Îsâ’ya İndirilen Vahiy: İncil
İlgili âyetler:
– Âl-i İmrân 3/3, 48, 65
– Mâide 5/46, 47, 66, 68, 110
– A’raf 7/157
– Tevbe 9/111
– Fetih 48/29
– Hadîd 57/27
[1] Şehâbeddin Ahmed b. Alî İbn Hacer el-Askalânî, Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî, ed. Muhibbüddîn el-Hatîb – Muhammed Fuâd Abdülbâkî (Kahire: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1960), 7/80.
[2] Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed el-Ensârî el-Kurtubî, el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân, ed. Ahmed el-Berdûnî – İbrâhim Etfîş (Kâhire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964), 4/97.
[3] Muhammed et-Tâhir İbn Âşûr, et-Tahrîr ve’t-tenvîr (Tunus: ed-Dâru’t-Tûnusiyye li’n-Neşr, 1984), 3/256.
[4] Buhârî, “Temennî”, 11.
[5] Müslim, “İmân”, 20.
